Ο Καθηγούμενος της εμβληματικής Ιεράς Μονής Παναγίας Τσούκας Αρχιμανδρίτης Θωμάς Ανδρέου μας ξεναγεί στην «Κυρά της Ηπείρου» και μιλά για το μήνυμα της εορτής του Γενεθλίου της Θεοτόκου
«Η Γέννηση της Παναγίας γίνεται απαρχή μια νέας εποχής»
στον Κώστα Ζαφειρίου για την Political
Στην κορυφή ενός βράχου σε υψόμετρο 760 μέτρων, στο Ελληνικό Ιωαννίνων, προσφέροντας πανοραμική θέα ακριβώς πάνω από τη βαθιά χαράδρα του ποταμού Αράχθου, ορθώνεται η Ιερά Μονή Παναγίας Τσούκας, η ξακουστή «Κυρά της Ηπείρου». Το πρώτο δεκαήμερο του Σεπτεμβρίου, το βυζαντινό καστρομονάστηρο του 1190, σύμβολο της Ορθοδοξίας στην Ήπειρο, φορά τα γιορτινά του για να τιμήσει την μεγάλη θεομητορική εορτή, το Γενέθλιο της Θεοτόκου.
Το πανηγύρι της Παναγίας Τσούκας αποτελεί κορυφαίο πνευματικό και πολιτιστικό αντάμωμα για ολόκληρη την Ήπειρο. Πλήθος πιστών συρρέει από κάθε γωνιά για να προσκυνήσει τη θαυματουργή εικόνα και να λάβει την ευλογία της Παναγίας. Οι καμπάνες αντηχούν χαρμόσυνα στα γύρω βουνά, ενώ οι ιερές ακολουθίες, ο Μέγας Εσπερινός και η Θεία Λειτουργία, σκορπούν ρίγη κατάνυξης.
Ο Καθηγούμενος της Ιεράς Μονής Αρχιμανδρίτης π. Θωμάς Ανδρέου, Πρωτοσύγκελλος της Ιεράς Μητροπόλεως Ιωαννίνων, σε συνέντευξή του στην «Ρ» αναφέρεται στο μήνυμα της εορτής, στις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η εμβληματική μονή και το μετόχι της η Ιερά Μονή Κηπίνου:
Πανοσιολογιώτατε, η εορτή του Γενεθλίου της Θεοτόκου βασίζεται στη λύση της στειρότητας των ηλικιωμένων Ιωακείμ και Άννας. Πέρα από το θαύμα, πώς μεταφράζεται σήμερα θεολογικά αυτή η «στείρωση» σε μια κοινωνία που νιώθει πνευματικά άγονη και απελπισμένη;
Η Εκκλησία, μέσα από το Γενέθλιο της Θεοτόκου, μας θυμίζει ότι ακόμη και εκεί όπου ο άνθρωπος βλέπει αδιέξοδο, ο Θεός μπορεί να ανοίξει έναν καινούργιο δρόμο. Η ατεκνία του Ιωακείμ και της Άννας δεν είναι απλώς ένα ιστορικό γεγονός που προηγείται της Γεννήσεως της Παναγίας. Μπορεί να γίνει μια πολύ δυνατή εικόνα της ανθρώπινης υπάρξεως όταν αυτή αισθάνεται ότι δεν μπορεί πλέον να γεννήσει ελπίδα, αγάπη, δημιουργία και νόημα. Υπάρχει σήμερα μια διαφορετική μορφή «στειρότητας»: άνθρωποι που έχουν πολλά υλικά αγαθά, αλλά αισθάνονται εσωτερικά άδειοι· άνθρωποι που επικοινωνούν διαρκώς, αλλά βιώνουν βαθιά μοναξιά· άνθρωποι που έχουν επιλογές, αλλά δυσκολεύονται να βρουν προορισμό και νόημα στη ζωή τους. Το μήνυμα της εορτής είναι ότι η απελπισία δεν είναι η τελευταία λέξη. Η χάρη του Θεού μπορεί να μεταμορφώσει ακόμη και την πνευματική ερημία σε ζωή. Οι Άγιοι Θεοπάτορες Ιωακείμ και Άννα περίμεναν με πίστη και υπομονή. Και από αυτή την αγαθή αναμονή γεννήθηκε η Παναγία, το πρόσωπο εκείνο μέσα από το οποίο ο Θεός θα προσφέρει στον άνθρωπο τον ίδιο τον Χριστό. Γι’ αυτό και η εορτή δεν είναι μόνο εορτή της Παναγίας. Είναι και μια πρόσκληση προς κάθε άνθρωπο να μην παραιτείται από την ελπίδα. Εκεί όπου εμείς βλέπουμε ένα τέλος, ο Θεός μπορεί να ετοιμάζει μια νέα αρχή.
Πώς προετοιμάζεται η Μονή για να υποδεχθεί τους πιστούς ενόψει της μεγάλης εορτής του Γενεθλίου της Θεοτόκου;
Η προετοιμασία μιας Μονής για μια μεγάλη θεομητορική εορτή δεν περιορίζεται στην ευπρέπεια των χώρων και στην οργάνωση των ακολουθιών. Αυτά είναι απαραίτητα, αλλά το ουσιαστικότερο είναι να προετοιμαστεί πνευματικά ο άνθρωπος που θα προσέλθει.
Η Μονή Τσούκας, όπως κάθε τόπος προσευχής, θέλει να υποδεχθεί τους ανθρώπους με σεβασμό, τάξη και φιλοξενία, ώστε οι προσκυνητές να μπορούν να συμμετάσχουν απερίσπαστοι στις ιερές ακολουθίες και να αισθανθούν ότι βρίσκονται σε έναν χώρο όπου μπορούν να σταθούν ενώπιον του Θεού με ειρήνη.
Πανοσιολογιώτατε, ποιο είναι το κεντρικό μήνυμα που θέλετε να στείλετε φέτος;
Το κεντρικό μήνυμα που θα ήθελα να στείλω είναι απλό: να μην επιτρέψουμε στην απογοήτευση να νικήσει την ελπίδα μας. Η Παναγία γεννιέται μέσα από μια ανθρώπινα αδύνατη κατάσταση και γίνεται η απαρχή μιας νέας εποχής για ολόκληρη την ανθρωπότητα. Ας προσέλθουμε λοιπόν στη γιορτή όχι μόνο για να ζητήσουμε κάτι από την Παναγία, αλλά και για να Της εμπιστευθούμε τη ζωή μας, τις δυσκολίες μας, τις οικογένειές μας και ιδιαίτερα τα παιδιά και τους νέους μας.
Η Μονή Τσούκας κουβαλά ιστορία αιώνων από την εποχή του Βυζαντίου. Ποιες είναι οι μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζετε σήμερα για τη συντήρηση και την ανάδειξη αυτού του ιστορικού μνημείου;
Ένα μνημείο με ιστορία αιώνων δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται απλώς ως ένα παλιό κτίριο. Είναι ένας ζωντανός φορέας ιστορικής μνήμης, πίστης και πολιτισμού. Η Μονή Τσούκας αποτελεί ένα σημαντικό κεφάλαιο της εκκλησιαστικής και ιστορικής κληρονομιάς της Ηπείρου. Γιαυτό στην συνείδηση των Ηπειρωτών, η Μονή Τσούκας είναι η Κυρά της Ηπείρου! Πρόκειται για ένα πανηπειρωτικό προσκύνημα, που συνδέεται με την εύρεση της Θαυματουργού Εικόνας της Παναγίας κατά τον 17ο αιώνα και μέχρι σήμερα αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους τόπους προσκυνήματος της Ηπείρου, προσελκύοντας κάθε χρόνο πλήθος πιστών, οι οποίοι προσέρχονται με ευλάβεια για να προσκυνήσουν τη θαυματουργό Εικόνα της Παναγίας και να αναζητήσουν την πνευματική ενίσχυση και την παρηγοριά της. Η μεγαλύτερη πρόκληση όμως ,είναι να μπορέσουμε να διασώσουμε το μνημείο χωρίς να αλλοιώσουμε τον χαρακτήρα και την αυθεντικότητά του. Οι ανάγκες είναι πολλές: εργασίες συντήρησης, προστασία των τοιχογραφιών και των ξυλόγλυπτων στοιχείων, αποκατάσταση φθορών που προκαλεί ο χρόνος και οι καιρικές συνθήκες, καθώς και βελτίωση των υποδομών που είναι απαραίτητες για την ασφαλή πρόσβαση και φιλοξενία των προσκυνητών. Το σημαντικό είναι να αντιληφθούμε ότι η προστασία ενός τέτοιου μνημείου δεν αφορά μόνο την Εκκλησία. Αφορά ολόκληρη την Ήπειρο. Είναι μια παρακαταθήκη που παραλάβαμε από τους προηγούμενους και έχουμε χρέος να παραδώσουμε στους επόμενους.
Ποιος είναι ο ρόλος του μοναστηριού στη σύγχρονη καθημερινότητα των Ιωαννίνων και πώς στηρίζει πνευματικά τους νέους ανθρώπους που αναζητούν καταφύγιο εδώ;
Το μοναστήρι δεν είναι ένας χώρος αποκομμένος από την κοινωνία. Είναι ένας τόπος όπου ο άνθρωπος μπορεί να σταθεί για λίγο μακριά από τον θόρυβο της καθημερινότητας και να ακούσει ξανά την εσωτερική του φωνή. Ιδιαίτερα σήμερα, οι νέοι άνθρωποι έχουν ανάγκη από χώρους στους οποίους δεν θα αισθάνονται ότι κρίνονται ή ότι πρέπει διαρκώς να αποδεικνύουν κάτι. Έχουν ανάγκη από έναν λόγο αληθινό, από ανθρώπους που θα τους ακούσουν και από μια παρουσία που θα τους θυμίζει ότι η ζωή έχει νόημα και αξία. Η Εκκλησία δεν προσφέρει στους νέους έτοιμες και εύκολες λύσεις για όλα τα προβλήματα. Τους προσφέρει όμως κάτι βαθύτερο: τη δυνατότητα να γνωρίσουν τον Χριστό, να ανακαλύψουν την αξία της προσευχής, της συγχώρησης, της αγάπης και της προσφοράς.
Η Μονή, όπως και γενικότερα η Εκκλησία, αποτελεί ένα πνευματικό καταφύγιο. Όχι, όμως, με την έννοια της φυγής από την πραγματικότητα και τις δυσκολίες της ζωής, αλλά ως έναν τόπο όπου ο άνθρωπος ανανεώνεται και ανασυγκροτείται πνευματικά, ώστε να επιστρέψει στην καθημερινότητα περισσότερο δυνατός, ειρηνικός και αποφασισμένος να συνεχίσει τον αγώνα του. Και αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τους νέους: να ξέρουν ότι η πόρτα της Εκκλησίας παραμένει ανοιχτή και ότι υπάρχει πάντοτε ένας χώρος όπου μπορούν να επιστρέψουν.
«Να διατηρηθεί η ισορροπία στη Μονή Κηπίνας»
Με δεδομένο ότι η εντυπωσιακή Μονή Κηπίνας αποτελεί μετόχι σας, ποιο είναι το καθεστώς λειτουργίας της σήμερα και πώς καταφέρνετε να διαχειριστείτε τη μεγάλη επισκεψιμότητα και των δύο αυτών θρησκευτικών προορισμών;
Η Ιερά Μονή Κηπίνας είναι μετόχι της ιστορικής Ιεράς Μονής Τσούκας και αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικότερα μοναστηριακά μνημεία της περιοχής των Τζουμέρκων. Η ιδιαιτερότητα της θέσεώς της, η αρχιτεκτονική της και η ιστορία της την καθιστούν έναν τόπο που προσελκύει όχι μόνο προσκυνητές αλλά και πολλούς επισκέπτες από όλο τον κόσμο.
Το ζητούμενο είναι να διατηρηθεί η ισορροπία ανάμεσα στην προσκυνηματική και την τουριστική διάσταση. Η Μονή είναι πρωτίστως τόπος προσευχής και λατρείας και αυτό πρέπει να παραμένει ο πυρήνας της λειτουργίας της. Παράλληλα, όμως, είναι χρέος μας να επιτρέπουμε στους επισκέπτες να γνωρίσουν την ιστορία, την αρχιτεκτονική και την πνευματική παράδοση του τόπου.
Στην προοπτική αυτή και λόγω του ότι η Μονή δεν προσφέρεται λόγω της ιδιαίτερης αρχιτεκτονικής της - αφού είναι λαξευμένη μέσα στο βράχο, με ότι αυτό συνεπάγεται για την μόνιμη εγκατάσταση μοναχών- φροντίσαμε ώστε φοιτητές της σχολής καλών τεχνών από το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, να χρησιμοποιούν ένα χώρο στο εσωτερικό της Μονής ώστε να διαθέτουν τα εργόχειρα τους στους επισκέπτες και ταυτόχρονα, εξοικονομώντας οι ίδιοι τα απαραίτητα για τις σπουδές τους διατηρούν ανοικτό στους προσκυνητές το Μοναστήρι, φροντίζοντας ταυτόχρονα για την καθαρότητα και την προστασία του αφού πριν δυο δεκαετίες και όταν το μοναστήρι ήταν κλειστό δυστυχώς, ιερόσυλοι εισήλθαν και αφαίρεσαν το αρχαίο τέμπλο με τις εκπληκτικές εικόνες που το κοσμούσαν, αφαιρώντας με τον βάναυσο αυτό τρόπο ένα τμήμα της ιστορίας του μοναδικού μνημείου, που λόγω της θέσης του, χαρακτηρίζεται ως « η Σουμελά της Ηπείρου».